De ja-zegger

 KERSTESSAY
(niet omdat u het moet lezen, maar omdat u het wil lezen.)

 

AMOR FATI.

De liefde voor het lot.
De term is vooral bekend uit het werk van Friedrich Nietzsche.
"Een filosofische houding waarin je alles wat in het leven gebeurt, inclusief lijden en tegenslag, niet alleen accepteert, maar omarmt en liefhebt, hetzij als noodzakelijk, hetzij als intrinsiek goed" volgens de artificiële intelligentie.

Het kind dat uithongert onder een verzengende zon.
"Heb je lot lief".
De vrouw die bruut verkracht wordt.
"Heb je lot lief".
De slaaf die meedogenloos wordt afgeranseld.
"Heb je lot lief".

Werkelijk?

"Amor fati" wordt in de verzamelde werken van Nietzsche slechts tien keer vermeld.
De eerste vermelding dateert van de herfst 1881.

Zuerst das Nöthige — und dies so schön und vollkommen als du kannst! „Liebe das, was nothwendig ist“ — amor fati dies wäre meine Moral, thue ihm alles Gute an und hebe es über seine schreckliche Herkunft hinauf zu dir.

Allereerst het nodige – en dit zo mooi en volmaakt als je kan! "Heb lief wat noodzakelijk is" – amor fati, dat zou mijn moraal zijn; doe hem al het goede aan en verhef het boven zijn vreselijke oorsprong tot jezelf.

Nietzsche geeft er zijn vertaling van "amor fati": Heb lief wat noodzakelijk is.
Dat is niet hetzelfde als "heb je lot lief".
Wat "het noodzakelijke" is, wordt niet gespecificeerd. 
Er wordt verondersteld dat u dat weet.

Dat blijkt ook uit een fragment uit "Ecce homo".

Meine Formel für die Grösse am Menschen ist amor fati : dass man Nichts anders haben will, vorwärts nicht, rückwärts nicht, in alle Ewigkeit nicht. Das Nothwendige nicht bloss ertragen, noch weniger verhehlen — aller Idealismus ist Verlogenheit vor dem Nothwendigen —, sondern es lieben … 

Mijn formule voor menselijke grootsheid is amor fati: dat men niets anders zou willen, noch vooruit, noch achteruit, niet voor alle eeuwigheid. Niet slechts verdragen wat nodig is, laat staan ​​het verbergen – alle idealisme is hypocrisie tegenover de noodzaak – maar het liefhebben…

De referentie naar amor fati is een zelfreferentie.
Mijn formule voor menselijke grootsheid is amor fati: dat men niets anders zou willen dan amor fati.

Uit de teksten van Nietzsche blijkt nergens dat amor fati betrekking zou hebben op "het lot". Opvallend toch: in geen enkele van de tien citaten waarin amor fati aan bod komt is het woord "Schicksal" (lot) terug te vinden. Alleen uit de letterlijke vertaling van amor fati blijkt een verband met het lot.

De interpretatie van amor fati als de liefde voor het lot is in de vertaling van professor filosofie Walter Kaufmann uitvergroot. Zijn vertaling van het aangehaalde fragment:

My formula for greatness in a human being is amor fati: that one wants nothing to be different, not forward, not backward, not in all eternity. Not merely bear what is necessary, still less conceal it—all idealism is mendacity in the face of what is necessary—but love it.

"That one wants nothing to be different" legt een duidelijke klemtoon op de "fati" van de "amor fati".
De Nederlandse vertaling is sterk schatplichtig aan deze vertaling.
"Mijn definitie voor grootheid bij de mens is amor fati: dat je van niets wil dat het anders is, niet vóór je, niet achter je, in alle eeuwigheid niet. Het onvermijdelijke niet enkel verdragen, nog minder verdoezelen – alle idealisme is leugenachtigheid ten aanzien van het onvermijdelijke –, maar ervan houden…"
(vertaling door Paul Beers op basis van eerdere vertaling van Pé Hawinkels)

Pijnpunt in mijn pleidooi voor een alternatieve interpretatie blijft natuurlijk die dekselse letterlijke vertaling van "amor fati". Ik wil de klemtoon op "fati" wijzigen naar de klemtoon op "amor".
Dat kan.
"Fati" is de genitief van "fatum", het (nood)lot.
Er bestaat zoiets als een voorwerpsgenitief en een onderwerpsgenitief.
"Amor matris" bijvoorbeeld kan op twee manieren vertaald worden.
In "de liefde van de moeder", is "matris" een onderwerpsgenitief.
In "de liefde voor de moeder", is "matris" een voorwerpsgenitief.
Als we "fati" vergelijken met "matris" is het duidelijk dat "fati" aldoor als voorwerpsgenitief geïnterpreteerd wordt.
De liefde voor het lot.
Maar wat als "fati" geïnterpreteerd wordt als een onderwerpsgenitief?
"Amor matris", "de liefde van de moeder" kunnen we lezen als "de moederlijke liefde".
Naar analogie is "amor fati" dan zoiets als "de noodzakelijke liefde", "de onontkoombare liefde", "de onvermijdelijke liefde"
"L' amour inévitable" in het Frans.

Dat is ook de interpretatie van Albert Camus.
Camus was een grote liefhebber van Nietzsche, in zijn werkkamer had hij zelfs een foto van de filosoof opgehangen.

"Foto van Nietzsche die in Camus' werkkamer aan de muur hing."  
Morvan Lebesque, Albert Camus

Nietzsche en Camus schrijven over hetzelfde onderwerp.
Ik kan dat niet anders zien.

"Si j'avais à écrire ici un livre de morale, il aurait cent pages et 99 seraient blanches. Sur la dernière j'écrirais: "Je ne connais qu'un seul devoir et c'est celui d'aimer." Et, pour le reste, je dis non. Je dis non de toutes mes forces."
Camus, carnets, septembre 1937
"Als ik hier een boek over moraal zou schrijven, zou het honderd pagina's tellen, waarvan er 99 blanco zouden blijven. Op de laatste pagina zou ik schrijven: 'Ik ken maar één plicht en dat is liefhebben.' En voor de rest zeg ik nee. Ik zeg uit alle macht nee."

Een gelijkaardig citaat als "je ne connait qu'un seul devoir et c'est celui d'aimer" is terug te vinden in "Le premier homme". Dat is eigenlijk een verzameling van nota's ter voorbereiding van nieuw werk dat nooit door Camus zelf werd uitgewerkt omwille van zijn overlijden in een auto-ongeluk. Het werd pas postuum gepubliceerd in 1994.

"L'amour véritable n'est pas un choix ni une liberté. Le coeur, le coeur surtout n'est pas libre. Il est l'inévitable et la reconnaissance de l'inévitable."
"Ware liefde is geen keuze en ook geen vrijheid. Het hart, en vooral het hart, is niet vrij. Het is het onvermijdelijke en de erkenning van het onvermijdelijke."

Ik kan dat niet anders zien dan als een manifestatie van hetzelfde onderwerp: "amor fati".
Ik heb zelfs geen hoop dat ooit nog anders te kunnen zien.

"Amor fati" verscheen voor het eerst in een gepubliceerd werk van Nietzsche in "De vrolijke wetenschap". 

Zum neuen Jahre. — Noch lebe ich, noch denke ich: ich muss noch leben, denn ich muss noch denken. Sum, ergo cogito: cogito, ergo sum. Heute erlaubt sich Jedermann seinen Wunsch und liebsten Gedanken auszusprechen: nun, so will auch ich sagen, was ich mir heute von mir selber wünschte und welcher Gedanke mir dieses Jahr zuerst über das Herz lief, — welcher Gedanke mir Grund, Bürgschaft und Süssigkeit alles weiteren Lebens sein soll! Ich will immer mehr lernen, das Nothwendige an den Dingen als das Schöne sehen: — so werde ich Einer von Denen sein, welche die Dinge schön machen. Amor fati: das sei von nun an meine Liebe! Ich will keinen Krieg gegen das Hässliche führen. Ich will nicht anklagen, ich will nicht einmal die Ankläger anklagen. Wegsehen sei meine einzige Verneinung! Und, Alles in Allem und Grossen: ich will irgendwann einmal nur noch ein Ja-sagender sein!
Nietzsche, Fröhliche Wissenschaft 276

"Bij het nieuwe jaar: - Nog leef ik, nog denk ik: ik moet nog leven, want ik moet nog denken. Sum, ergo cogito: cogito, ergo sum. Vandaag staat iedereen zichzelf toe zijn wens en liefste gedachten uit te spreken: nu, dan wil ook ik zeggen wat ik mij vandaag van mijzelf wenste en welke gedachte dit jaar voor het eerst mijn hart beving, - welke gedachte voor mij basis, borg en heerlijkheid van heel mijn verdere leven moet zijn! Ik wil steeds meer leren, het noodzakelijke aan de dingen als het schone beschouwen: -zo zal ik een van diegenen zijn die de dingen schoonheid verlenen. Amor fati: dat zal van nu af aan mijn liefde zijn! Ik wil geen oorlog voeren tegen al wat lelijk is. Ik wil niet aanklagen, ik wil niet eens de aanklagers aanklagen. De blik afwenden zal mijn enig ontkenning zijn! En, alles bij elkaar en in het groot: ooit wil ik nog eens uitsluitend iemand zijn die ja zegt!"

"For the New Year. I still live, I still think; I must still live, for I must still think. Sum, ergo cogito: cogito, ergo sum. Today everyone takes the liberty of expressing his wish and his favourite thought: well, I also mean to tell what I have wished for myself today, and what thought first crossed my mind this year, a thought which ought to be the basis, the pledge and the sweetening of all my future life! I want more and more to perceive the necessary characters in things as the beautiful: I shall thus be one of those who beautify things. Amor fati: let that henceforth be my love! I do not want to wage war with the ugly. I do not want to accuse, I do not want even to accuse the accusers. Looking aside, let that be my sole negation! And all in all, to sum up: I wish to be at any time hereafter only a yea-sayer!"


Voor het nieuwe jaar: zeg alleen "ja" tegen de liefde.

Rainer Maria Rilke

 
Hij kon zichzelf niet meer behelpen.
Het ging niet meer.
De verhuis naar een rusthuis was onvermijdelijk geworden.

"Gaat het Marcel?", vroeg de maatschappelijk werkster bezorgd.
"Ella" was haar naam.
De afgelopen jaren had ze hem regelmatig een bezoek gebracht.
Hij zou niet weten hoe hij het anders zo lang had kunnen uitzingen in zijn huisje.
Ze had een hele resem praktische problemen voor hem opgelost, er kwam iemand poetsen en hij kreeg elke dag een warme maaltijd.
Ze was een guitig ding, haar ogen leken altijd te lachen. Ze had kort golvend haar waar ze af en toe met haar hand doorging en het ondertussen een beetje opschudde. Of ze het opzettelijk deed wist hij niet, maar haar mond was bijna altijd een beetje geopend. Hij was gefascineerd door haar nagenoeg perfecte gebit. 

Hij had Ella een metamorfose zien ondergaan. 
Toen ze de eerste keer bij hem aanbelde leek het wel of zij eerder bij hem om hulp kwam dan andersom.
"Hallo, ik ben Ella", had ze zich voorgesteld.
"Marcel, aangenaam", had hij gezegd.
Ze nam plaats op de haar aangeboden stoel en nadat hij koffie voor haar had gezet kwam ze ter zake.
"Wat kan ik voor je doen Marcel", vroeg ze.
Hij draaide aan zijn trouwring, een tic nerveux die hij had als hij niet onmiddellijk de juiste woorden kon vinden.
Hij draaide zijn trouwring in de andere richting.
Plots begon ze stilletjes te huilen.
"Sorry", snikte ze.
"Geeft niet", antwoordde hij.
"Ik  met mijn stomme kop toch ook", zei ze, "in mijn verbeelding zag ik me al met mijn trouwring draaien".
Hij liet haar tot rust komen.
"Tja", zei hij, " ik kan me voorstellen dat het even schrikken is als je dan met de realiteit geconfronteerd wordt. Maar getrouwd met zo'n oude lelijke man zeg!"
Ze spreidde haar armen in ongeloof. 
"Ma wa?", vroeg ze.
Een ogenblik dacht hij het verkorven had, maar toen begon ze toch te lachen.

Hij had haar zien opfleuren.
Een nieuwe liefde had haar pad gekruist.
En nu zat ze daar hoogzwanger voor hem.
Hij wist niet waar hij het verdiend had, maar hij had het allemaal vanop de eerste rij meebeleefd.
Ooit had ze afscheid van hem genomen met de woorden "jij bent de opa die ik nooit gehad heb".

"Gaat het Marcel", vroeg Ella.
Hij schuifelde naar zijn werkkamer. Dat was eigenlijk gewoon de eerste ruimte aan de straatkant van hun rijhuisje. Na het vervangen van de draagmuur door een stalen ligger was het niet echt een eerste kamer meer, eerder het voorste deel van het huis.
Hij keek nog wat rond om afscheid te nemen.
Ella keek naar de versleten valies waarin hij samen met haar zijn hele garderobe had opgeborgen. Hij had er tot haar verbazing geen enkel persoonlijk voorwerp in gestopt.
Geen foto, geen boek uit zijn zeer omvangrijke collectie, geen brief, geen herinnering.
"Weet je zeker dat je niets meer wil meenemen?", vroeg ze.
Hij schudde het hoofd.
"Ik zou alleen graag hebben dat jij iets meeneemt", antwoordde hij.
"Dat hoeft niet.", repliceerde ze zoals hij verwacht had.
"Niet omdat je goed werk hebt geleverd, maar omdat je de kleindochter bent die ik nooit gehad hebt.", zei hij. 
Toen hij zich weer omdraaide zag hij de traan op haar wang.
Ze wapperde even met haar handen voor haar ogen.
"Phew", zei ze, "het opspelen van de hormonen tijdens de zwangerschap heb ik toch wat onderschat."

"Dat daar", wees hij naar de kader aan de muur boven zijn bureau.
Ze keek hem vertwijfeld aan.
"Ma wa?", vroeg ze terwijl ze haar armen spreidde.
Hij grinnikte.
Hier deed hij het voor, voor die "ma wa" in het lachende aangezicht.

De vinger van Marcel wees nog altijd naar de kader. Voor zover ze kon nagaan zat er alleen een wit papier in de kader. Ze had al zeer dikwijls naar de merkwaardige decoratie gekeken. En even dikwijls had ze hem om uitleg willen vragen, en even dikwijls had ze op haar tong gebeten.
Langzaam haalde hij de kader van de muur.
"Heb ik lang lang geleden van Helga cadeau gekregen."
Ze wist dat hij zijn hele leven met zijn jeugdliefde Helga getrouwd was geweest. Ze wist ook het was misgelopen bij de eerste zwangerschap en dat ze hun droom van kinderen daarna hadden moeten opbergen. Een jaar of tien geleden had hij van haar afscheid moeten nemen.
"Voor deze kader ophing had ik hier een kattebelletje met een citaat van Rilke op de muur gespeld. Ken je Rilke? Rainer Maria Rilke. Een dichter. Niet erg als je er nog nooit van gehoord hebt, behalve de naam wist ik er destijds ook nauwelijks iets van. 
Ik leerde het citaat kennen in het Engels.

The brightness of a new page
Where yet everything can happen

Ik vond het zo'n mooi beeld.
Het komt uit "The book of hours"
In het Duits is dat "Das Stunden-buch"

Man fühlt den Glanz von einer neuen Seite, 
auf der noch alles werden kann.

Overigens vond ik het gedicht, en nu ga ik wat zeggen dat waarschijnlijk heiligschennis is, alles behalve overweldigend. Maar dat citaat ben ik dus altijd blijven koesteren."

Hij legde de kader omgekeerd op de tafel en begon de achterkant open te maken. 
"Toen we de eerste keer mijn verjaardag vierden in dit huis had Helga een verrassing voor me. Ik maakte het cadeautje voorzichtig open en dat was dus deze eigenste goedkope kader. 
'Voor je citaat', gaf ze me een zoen. 
Daarna toonde ze me haar versie die ze van het citaat had gemaakt.
Het waren een soort graffiti letters in allerlei kleuren en vormen die op het papier leken te dansen. Binnen elke letter waren er telkens de silhouet figuren van een man en een vrouw die iets bezig waren: koffie drinken, petanque spelen, zonnen, aan een wieg staan, douchen ".
Hij haalde het dikke tekenpapier uit de kader, draaide het om en gaf het aan Ella.

The brightness of a new page
Where yet everything can happen
dansten de letters van de pagina.

Ze wapperde even met haar handen voor haar ogen.
"Zo mooi", fluisterde ze.

Hij knikte.
"Vond ik ook", zei hij
"Maar Helga nam dus de tekening uit mijn handen en stopte ze omgekeerd in de kader.
 'De woorden zijn mooi', zei ze, 'maar je hebt  natuurlijk wel geen helder nieuw blad meer als je ze opschrijft. Het idee is nog veel mooier dan de woorden.' 
Ik heb niemand meer in mijn leven zo zien lachen als Helga toen om mijn verbouwereerde blik.
Ze liet me de tekening nog een keer zien, een lange tijd. 
En toen draaide ze die weer om en vroeg: 'kan je de achterkant zien in je verbeelding?'
Ik knikte.
'Dan is dit de voorkant', zei ze.
En ze plaatste de witte heldere voorkant in de kader."

"Dat", wees hij naar het papier, "dat is van Helga voor jou. Ik ben er zeker van dat ze dat zo gewild zou hebben."
"Ik had ze graag leren kennen", zei Ella.
Marcel wapperde met zijn handen voor zijn ogen.
"Kijk dan even in de spiegel", zei hij.
Hij draaide aan zijn trouwring en streelde over het doek dat nog in de kader lag.
"En dit is van mij voor jou.", gaf hij haar het schilderij dat onder de tekening verborgen had gelegen.
Op het schilderij was een hoogzwangere vrouw afgebeeld. Ze zat in een schommelstoel bij de kachel. 
Haar ene hand lag op haar zwangere buik en in haar andere hand hield ze een wit papier. Door het licht van de vlammen in de kachel waren de hand met het witte papier en haar aangezicht het helderst geschilderd. 
Na de eerste aanblik werd je aandacht naar haar glimlach gezogen. 
Haar lach was een "ma wa?" lach.
"Ze heeft het jammer genoeg nooit gezien", zei Marcel, "na de misval was het niet meer gepast om het haar nog cadeau te doen vond ik"
Hij keek nog een keer rond.
"Je wordt een fantastische moeder Ella."